Trong bối cảnh tài nguyên thiên nhiên ngày càng suy giảm và các vấn đề môi trường trở nên nghiêm trọng, kinh tế tuần hoàn (KTTH) nổi lên như một mô hình phát triển bền vững thay thế cho kinh tế tuyến tính truyền thống. Theo các tổ chức quốc tế, KTTH là nền kinh tế trong đó giá trị của sản phẩm, nguyên vật liệu và tài nguyên được duy trì lâu nhất có thể, đồng thời giảm thiểu tối đa chất thải phát sinh.
Khác với mô hình “khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ”, kinh tế tuần hoàn hướng đến việc đóng vòng lặp tài nguyên, thông qua các hoạt động như giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế và phục hồi tài nguyên. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực lên môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới.
Nguyên tắc và đặc trưng của kinh tế tuần hoàn
Kinh tế tuần hoàn được xây dựng dựa trên một số nguyên tắc cốt lõi:
- Thiết kế loại bỏ chất thải và ô nhiễm ngay từ đầu
- Kéo dài vòng đời sản phẩm và vật liệu
- Tái tạo hệ sinh thái tự nhiên
Ngoài ra, mô hình này còn nhấn mạnh các yếu tố như:
- Tư duy hệ thống trong toàn bộ chuỗi giá trị
- Tối ưu hóa hiệu quả sử dụng tài nguyên
- Phân bổ và chia sẻ giá trị giữa các bên liên quan
- Quản trị tài nguyên bền vững và minh bạch
Một điểm quan trọng là chiến lược “10R” (từ chối, suy tính lại, giảm thiểu, tái sử dụng, sửa chữa, làm mới, tái sản xuất, tái sử dụng mục đích khác, tái chế, phục hồi), giúp nâng cao mức độ tuần hoàn trong nền kinh tế.
Vai trò của kinh tế tuần hoàn đối với phát triển bền vững
Kinh tế tuần hoàn có mối quan hệ chặt chẽ với môi trường và phát triển kinh tế. Môi trường vừa là nơi cung cấp tài nguyên đầu vào, vừa là nơi tiếp nhận chất thải từ các hoạt động kinh tế. Do đó, việc áp dụng KTTH giúp:
- Giảm khai thác tài nguyên nguyên sinh
- Hạn chế ô nhiễm môi trường
- Tăng hiệu quả sản xuất và tiêu dùng
- Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và công nghệ xanh
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số và cách mạng công nghiệp 4.0, các công nghệ như Internet vạn vật (IoT) đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi, quản lý và tối ưu dòng tài nguyên.
Kinh tế tuần hoàn trên thế giới và tại Việt Nam
Trên thế giới, hơn 40 quốc gia đã xây dựng lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn, tiêu biểu như Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Trung Quốc. Một số quốc gia đã ban hành luật riêng về KTTH, thể hiện cam kết mạnh mẽ trong chuyển đổi mô hình kinh tế.
Tại Việt Nam, quá trình phát triển KTTH có thể chia thành các giai đoạn:
- Trước 2015: Chưa xuất hiện khái niệm KTTH, chủ yếu tập trung vào mô hình 3R
- 2016–2020: Bắt đầu tiếp cận và đưa KTTH vào các chương trình quốc gia
- 2021–2025: Hình thành khung chính sách và pháp luật rõ ràng
- 2026 trở đi: Định hướng phát triển mạnh mẽ, nhân rộng mô hình và nâng cao hiệu quả thực thi
Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các nghị định liên quan đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để thúc đẩy KTTH tại Việt Nam.
Khung chính sách và công cụ hỗ trợ tại Việt Nam
Việt Nam đã xây dựng một hệ thống chính sách tương đối đầy đủ để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, bao gồm:
- Định hướng chiến lược cấp quốc gia
- Luật Bảo vệ môi trường và các nghị định hướng dẫn
- Kế hoạch hành động quốc gia về KTTH đến năm 2035
- Các chính sách tài chính xanh như tín dụng xanh, trái phiếu xanh
Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong việc tạo lập thể chế, trong khi doanh nghiệp và cộng đồng là lực lượng thực thi chính.
Kế hoạch hành động quốc gia về kinh tế tuần hoàn đến năm 2035
Kế hoạch hành động quốc gia xác định KTTH là động lực tăng trưởng mới, gắn với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh. Một số quan điểm chính bao gồm:
- Gắn kết phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường
- Phát huy vai trò của doanh nghiệp và người dân
- Tận dụng lợi thế vùng và chuyển đổi số
- Lấy con người làm trung tâm
Mục tiêu đến năm 2030
- Tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên và năng lượng
- Giảm phát thải khí nhà kính
- Nâng cao tỷ lệ xử lý và tái chế chất thải
- Phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn trong nhiều lĩnh vực
Tầm nhìn đến năm 2035
Việt Nam hướng tới trở thành:
- Nền kinh tế tuần hoàn toàn diện
- Trung tâm đổi mới sáng tạo về công nghệ xanh trong khu vực ASEAN
- Quốc gia phát triển bền vững, hài hòa giữa kinh tế – môi trường – xã hội
Nhiệm vụ và giải pháp thực hiện
Để đạt được các mục tiêu trên, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp:
- Nâng cao nhận thức: Tuyên truyền, đào tạo và giáo dục về KTTH và xây dựng nền tảng dữ liệu và chia sẻ thông tin
- Hoàn thiện thể chế: Lồng ghép KTTH vào chiến lược, quy hoạch và xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật
- Thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững: Thiết kế sinh thái, ứng dụng công nghệ xanh, phát triển thị trường xanh
- Quản lý chất thải theo hướng tuần hoàn: Tăng cường tái chế, tái sử dụng và nhân rộng mô hình xử lý chất thải
- Tăng cường hợp tác và giám sát: Liên kết giữa các bên liên quan, Xây dựng công cụ đo lường và đánh giá
Nguồn lực thực hiện
Nguồn lực cho KTTH tại Việt Nam được huy động từ nhiều kênh:
- Ngân sách nhà nước
- Vốn ODA và hỗ trợ quốc tế
- Đầu tư tư nhân và tín dụng xanh
- Hợp tác công – tư (PPP) và nguồn lực xã hội
Kết luận
Kinh tế tuần hoàn không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là giải pháp chiến lược giúp Việt Nam đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Việc hoàn thiện khung chính sách, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và huy động sự tham gia của toàn xã hội sẽ là yếu tố quyết định để chuyển đổi thành công sang mô hình kinh tế này.
Trích dẫn người trình bày
Tác giả: Lại Văn Mạnh - Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường - Hà nội, 03/2026






























